[ Pobierz całość w formacie PDF ]
.Prymitywność określa wtedy początkową prostotę i ograniczonośćprzeciwstawioną późniejszej złożoności oraz lepszemu przystosowaniu do warunkówegzystencji.W takim opisowoporównawczym znaczeniu odróżniamy np.pierwotniaki odgatunków wyżej zorganizowanych czy prymitywne urządzenia od cudów nowoczesnejtechniki.Z porównaniem stadiów i poziomów rozwoju wiąże się z kolei pojęcie intencjonalne,ocenne, kiedy w analizie ewolucji ludzkiej osobowości lub stosunków społecznych i kulturyprzeciwstawiamy początkowe ubóstwo treści i form czegoś bogactwu późniejszych,dojrzałych form tego samego zjawiska (np.języka, zwyczajów, sztuki).To aksjologiczne,subiektywne już pojęcie rodziło niezdrowe pokusy i bywało nadużywane w początkowymokresie badań nad egzotycznymi dla Europejczyków społeczeństwami plemiennymi,tradycjonalistycznymi, kiedy to różny stopień cywilizacyjnego zaawansowania rozmaitychspołeczeństw uznawany był za powód do oceniania obcych kultur z pozycji europocentryzmu(z ignorowaniem ich wewnętrznej racjonalności, a nawet funkcjonalności w stosunku dolokalnych warunków) i za tytuł do typowo ideologicznego poczucia wyższości.Rozwój naukspołecznych stopniowo przełamał tę tendencję, wymuszając na badaczach stosowną dozęobiektywizmu i powrót do opisowego znaczenia terminu.Na tym nie koniec.Określenia „prymitywny”, „prymityw”, „prymitywizm” odnoszonebywają do inercji lub regresu w funkcjonowaniu niektórych elementów całości już wysokorozwiniętej, np.w mentalności i zachowaniach ludzi żyjących w społeczeństwie technicznie ikulturowo zaawansowanym.Prymitywnymi nazywamy wtedy wyobrażenia lub zachowania,które byłyby może adekwatne i zrozumiałe na zamierzchłych, pierwotnych etapach rozwojuświadomości ludzkiej i kultury, lecz dziś są już anachronizmem społecznym, a ich nosicielicharakteryzują jako tych, którzy nie nadążają za stworzonymi przez osiągnięcia cywilizacyjnemożliwościami, odbiegają od nowoczesnych standardów, funkcjonują, rzec można, nawstecznym biegu.Prymitywność w tym kontekście słusznie kojarzona jest z atawizmem.Przypomnijmy:atawizm (od słowa atavus - przodek) to uwstecznienie, cofnięcie się (pod pewnym względem)jakiegoś organizmu do wcześniejszych form rozwojowych, od dawna już niedziedziczonych.W odniesieniu do ludzi atawizmem nazywamy zwykle tendencję do takich zachowań, którewynikają raczej z odruchów i wydawałoby się uśpionych przez kulturę pierwotnychinstynktów, co oznacza żywiołowe kierowanie się bardziej mechanizmami psychiki niżwykształconej przez ewolucję człowieka świadomości opartej na myśleniu abstrakcyjnym,refleksji, wyborze; bardziej behawioralnymi schematami reakcji niż regułami, wzorami,standardami ustanowionymi i obowiązującymi we współżyciu społecznym.Jest to niejakopowrót do zwierzęcego stadium funkcjonowania człowieka, z tą poprawką - skoro niewchodzi się dwa razy do tej samej rzeki - że ten powrót do korzeni, do pierwotnej naturyczłowieka jest już tylko karykaturą owej zwierzęcości.I dochodzimy teraz do pejoratywnych potocznych terminów „dzikość”, „dzikus”,„zdziczenie” (popularny lament z powodu zdziczenia obyczajów), które bywają równiemylące jak nazywanie bestialstwem lub zezwierzęceniem niektórych ludzkich zachowańodznaczających się bezsensownym i nie instynktownym, lecz rozmyślnym okrucieństwem.Z tym z kolei wiąże się czysto potoczne zawężenie pojęcia polegające nautożsamieniu prymitywności lub prymitywizmu w zachowaniu z prostactwem (nie mylić zprostotą), tzn.z umysłowym i uczuciowym ubóstwem, nieokrzesaniem, grubiaństwem,chamstwem.W tym rozumieniu „prymityw” to człowiek pozbawiony kultury (kulturyumysłowej, językowej, kultury współżycia), a prymitywnym nazywamy zachowanie, którezaprzecza kanonom dobrego wychowania, ogłady, a nawet elementarnym warunkomkomunikacji.Prymitywem jest dla nas człowiek, któremu brakuje nie rozmaitych emocji,wrażeń, zamiarów przekazania jakiejś informacji, ale słów i samokontroli, więc wszystkowyraża za pomocą kilku tych samych wulgaryzmów wytrychów.Nie zapomnijmy przy okazji i o konwencjonalnym znaczeniu terminu „prymitywizm”,którego używamy w odniesieniu do pewnego stylu i poziomu artystycznego dzieł dyletantów,amatorów (samouków, tzw.twórców ludowych), odznaczającego się zwyklebezpośredniością,dosłownością,swoistąnaiwnością,prostotąpowiązanązniedoskonałościami techniki; albo do konwencji zastosowanej rozmyślnie przez twórcówprofesjonalnych zafascynowanych samorodną twórczością ludową, szukających odmiany wpowrocie do korzeni itp [ Pobierz całość w formacie PDF ]

Archiwum