[ Pobierz całość w formacie PDF ]
.Złe tłuma-czenie polskie oddaje ten tytuł jako „myśl nieoswojona”, co niesłusznie przywodzi skojarzenia z nieuporządkowa-nym, dowolnym, pozostającym poza logiką.682 Talko-Hryncewicz op.cit., s.91.683 Ibidem, s.419.684 N.Belmont Fonction de la dérision et symbolisme du bruit dans le charivari, referat wygłoszony na konferencji„Le Charivari” 25 IV 1977 w Paryżu.685 Ibidem.686 „Etnografija” T.III: 1928, nr 2, s.49.107jącą przecież zupełnie inny cel i wymiar społeczny.Ten brak precyzji terminologicznej nie stanowi jednak istot-nej przeszkody w porównaniu ustaleń.I tak, o ile w przytoczonych przykładach polskich zawarty jest ciąg rela-cji,hałas – życie – wiosna – płodność – jasność – cisza – śmierć – zima – bezpłodność – ciemność – kierunekwschodni – góra (szczyty wzgórz) – kierunek zachodni – dóło tyle np.na terenie Gaskonii, gdzie badania prowadził Daniel Fabre, dochodzi do tego szeregujeszcze tylko jedna wyraźna opozycja: czerwone–czarne, w której czerwone związane jest z cha-rivari i życiem, zaś czarne z ciszą i śmiercią.687 Tak ścisła zbieżność podnosi oczywiście wiary-godność wypreparowanego przez nas zestawu opozycji, nie zwalnia jednak od obowiązku dołą-czenia bezpośredniej egzemplifikacji, przyjętych dotąd dedukcyjnie, związków ciszy z zimą,kierunkiem zachodnim, ciemnością i dołem.Na szczęście o przykłady nietrudno.MieszkańcyRoztocza Tomaszowskiego twierdzą więc, iż ryb (rybom przypisywana jest, jak wiadomo, nie-mota – „dzieci i ryby głosu nie mają”, „ryba: wykrzyknik własnego milczenia”688) nie wolnojeść po zmierzchu, gdyż sprowadzi to śmierć do domu.689 Ciąg asocjacji: cisza – ciemność –śmierć – jest tu trudny do zakwestionowania.Na Podolu natomiast doradzają, by wrzaskliwekobiety wyprowadzać nocą, w wigilię Miszenija, w kierunku zachodnim i niespodziewaniewrzucać do rowu.Po takiej „kuracji” gadatliwa baba stracić ma głos co najmniej do św.Michała(29 IX).690 I znów: oparcie zasady tego działania na szeregu: ciemność – kierunek zachodni –dół – cisza – nie nastręcza większych wątpliwości.By oderwać się na chwilę od materiału stricteetnograficznego, przypomnijmy, że i we współczesnym żargonie „ciche noce” lub „ciche dni”oznaczają okres braku stosunków seksualnych, a więc okres bezpłodności.Tą samą nazwę „ci-che noce” nadawał natomiast lud polski XIX w.nocom adwentu, a więc początku zimy.Dodaj-my wreszcie, że skojarzenia ciszy z ciemnością i śmiercią powtarzają się też uporczywie w lite-raturze pięknej: „Po sali idzie cisza przeraźliwa [.] Wzrok wlepia martwy, ślepy w jakiś punktna ścianie.”691 (Jan Lechoń); „Bom w elizejską wstąpił ciszę, gdzie ziemskich wspomnień niema.”692 (Konstanty Marian Górski); „Na wierzchu ziemi ileż tutaj wrzawy? / A tam pod ziemiąjakaż cisza głucha?”693 (Wincenty Pol); „Północna ciszo!”694 (Kornel Ujejski); „Nocy [.] cicha,cichuśka.”695 (Norbert Bończyk).V OPOZYCJA OTWARTE–ZAMKNIĘTE „W WIEDZY LUDOWEJ”Recepty i przekonania:1 Na Rusi południowej babka rozbiera kobietę przed porodem, zdejmuje odzież, spódnicę, chustkę, rozplatawłosy, wyjmuje z uszu kolczyki i zdejmuje pierścionki, jednym słowem stara się, żeby nie było nic zawiązanego.Otwierają także wszystkie zamki w domu, kufry szafy, składy.Zamożniejsi proszą parocha o otwarcie carskichwrót w cerkwi.Podobnież powinno być wszystko pootwierane i rozwiązane podczas porodu na Huculszczyinie,pod Horodenką, gdzie baba upomina kobietę przed porodem, aby obeszła stół trzykrotnie dookoła i pootwieraławszystko; ma to ułatwić poród.Na Białej Rusi [.] gdy kobieta czuje pierwsze bóle, rozbierają ją, rozpinają, roz-platają warkocze.Proszą też o otwarcie carskich wrót w cerkwi lub o wystawienie Przenajświętszego Sakramentu wotwartym kościele, tudzież o otworzenie puszki z komunikantami.[.] Podobnież Żydzi polscy otwierają, przy zbli-żaniu się rozwiązania, szafy i szuflady; jeśli to nie pomaga, wybijają okno.696687 Daniel Fabre – relacja ustna.688 L.Staff Nad stawem, w.7-8.689 BT Hutki (woj.zamojskie) 1976.690 Urnow op.cit., s.61.691 J.Lechoń Mochnacki, w.67, 69.692 K.M.Górski Niepamięć, w.3-4.693 W.Pol Żale, w.7-8.694 K.Ujejski Pod ziemią, w.1.695 N.Bończyk Stary kościół miechowski, cz.V, w.12-13.696 Bystroń Słowiańskie obrzędy rodzinne., s.20.1082 Po urodzeniu natomiast: „wszystkie drzwi powinny być mocno zamknięte, a dziurki odklucza pozatykane, lub też zamek powinien być zawiązany niebieskim fartuchem; okno ma byćzasłonięte.”6973 Jeśli panna młoda nie chce w pierwszych latach małżeństwa mieć dzieci, to w czasie ślubuwinna mieć w zanadrzu (za gorsetem) zamknięty zamek, który należy potem położyć pod po-duszkę.6984 „Ilekroć na Podolu konanie przedłuża się parę dni lub niekiedy dłużej, przebijają sufit i roz-rywają strzechę celem prędszego skonania.Straszną też klątwą jest u ludu tutejszego: »a szczobnad toboju stelu rwały, jak budesz konaty«.Podobnie czynią na Ukrainie – przy ciężkim kona-niu radzi się tu otworzyć skrzynie [.] W ogóle znane ludowi małoruskiemu wierzenia, że otwie-ranie okien, drzwi i piecy ułatwia śmierć ciężko konającemu.”6995 „Jeżeliby ktoś w dziurkę wywierconą w drzewie [ [ Pobierz całość w formacie PDF ]

Archiwum