[ Pobierz całość w formacie PDF ]
.\j^Okres dojrzałego realizmu odznacza się powstawaniem dzieł ukazujących, niezależnie od ich rozmiarów, szeroko zakrojony i wielostronny obraz życia (Orzeszkowa, Konopnicka, Prus, Sienkiewicz).W tym czasie na Zachodzie w pełnym rozkwicie był naturalizm.Prąd ten w Polsce był odrzucany i krytykowany (np.przez Sienkiewicza) za zajmowanie się marginesami a nawet „rynsztokami życia".Nie wszyscy aprobowali też naturalistyczne obrazy brzydoty.Naturalizm był jednak inspirujący dla wielu pisarzy i jego odblaski widoczne są np.w obrazach Powi-śla w Lalce, a już szczególnie w twórczości Adolfa Dygasińskiego208(1839—1902).Tak więc pozytywistyczny realizm szedł drogą rozwoju: od dydaktyzmu do naturalizmu.Literatura polska od czasu zaborów charakteryzuje się tym, że na pierwsze miejsce wysuwa się w niej posłannictwo narodowe.Po odzyskaniu niepodległości w 1920 roku Jan Lechoń w wierszu Herostrates wyrazi marzenie: „A wiosną niechaj wiosnę, / nie Polskę zobaczę".Te słowa wyrażały bunt przeciw wiekowemu podporządkowaniu twórczości artystycznej sprawom narodowym.Święty, lecz przygniatający patriotyczny obowiązek wyznaczał polskiemu piśmiennictwu odrębne miejsce wśród literatur europejskich.W drugiej połowie XIX wieku na zachodzie Europy literatura przestaje pełnić, narzuconą jej przez romantyzm, posłanniczą rolę w społeczeństwie.Rolę przewodnią zyskuje nauka.Szybki rozwój materialny, cywilizacyjny, zmiany stosunków społecznych na skutek szybkiego wzrostu zamożności klas średnich — to fakty.W zderzeniu z nimi zanika idealizm, mistycyzm.Triumf święci praktycyzm i służąca rozwojowi technika.Szerzy się kult człowieka i wiara w dobrobyt.Materializm zastępuje ducha ewangelicznego.W tej sytuacji sztuka traktowana jest jako nieomylny sposób poznania rzeczywistości.Taką postawę przyjmowali również polscy twórcy pozytywistyczni.Na Zachodzie jednak, głównie we Francji, reakcją na romantyzm był naturalizm.Pisarze-naturaliści przyjmowali postawę uczonych-badaczy przyrody.Podstawowym więc postulatem był obiektywizm, uwolnienie literatury od dydaktycznych serwitutów.Przedstawiać rzeczywistość w całej jej brutalności — drobiazgowo, zatrzymując obiektyw kamery (jak określilibyśmy dzisiejszym językiem) na poszczególnych, niekiedy drastycznych elementach rzeczywistości — oto program naturalistów.O ile realista ogarnia obiektywem szeroką perspektywę życia, o tyle naturalista posługuje się zbliżeniem, przez co Uzyskuje obraz wyostrzony, ale dotyczący wąskiego kręgu spraw.Ponadto dokonane przez niego odbicie rzeczywistości pozbawione jest retuszu.Toteż początkowo utwory naturalistyczne szokowały czytelników, czego dowodem może być proces o obrazę obyczajów, wytoczony gazecie, która pierwsza drukowała w odcinkach Panią Bovary Gustava209Flauberta (1821—1888).Inna rzecz, że proces ten nie tylko nie zaszkodził powieści, ale przyczynił się do jej popularności.Te rysy rzeczywistości, które polscy pisarze-realiści tuszowali liryzmem, czy których „zły wpływ" na czytelnika ograniczali autorskim komentarzem, w twórczości naturalistów — Flauberta czy nade wszystko Emila Zoli (1840—1902) — zachowały swą drastyczność.Zdaniem bowiem tych pisarzy literatura powinna być bezosobowa: powinna przedstawiać świat, nie wyrażając uczuć artysty.Powieść w tym rozumieniu to dokumentacja rzeczywistości, będąca wynikiem jej szczegółowej obserwacji.Stosunek czytelnika do tej rzeczywistości powinien wynikać z samej wymowy obrazów, a nie z sugestii autora.Od osobistego stosunku do przedstawionego świata nie wyzwolił się wielki realista doby wiktoriańskiej, Charles Dickens (1812—1870).Świat jego utworów, obserwowany często z perspektywy skrzywdzonego dziecka, jest niesprawiedliwy i okrutny [ Pobierz całość w formacie PDF ]

Archiwum